III. De monetaire driegeleding

Noot vooraf van de vertaler: Deze tekst is een brief van Herbert Witzenmann die hij op 10 januari 1985 aan de Duitse ondernemer Kurt Eisele schreef als antwoord op diens brief van 1 december 1984 over de vorige verhandeling “Geldordening als bewustzijnskwestie”. De Duitse titel van deze tekst “Die monetäre Dreigliederung”stamt van de Duitse uitgever. Zinnen of woorden tussen vierkante haakjes [… ] stammen van de vertaler.

Ik begin met een paar voorbemerkingen. Vooral wil ik u graag danken voor de aandacht die u aan mijn schets Geldordening als bewustzijnskwestie hebt gegeven. Ik zie geen enkele reden dat u daarom een verklaring opmerking [d.w.z. excuus] maakt. Ik heb immers niets liever dan bedenken te vernemen die mij een aanleiding geven om mijn opvattingen opnieuw te controleren evenals deze te verduidelijken en aan te vullen.

            Ook onze fundamentele overeenstemming dat er direct geen uitgangspunt voor het verwezenlijken van de driegeledingsidee te onderkennen is, constateer ik graag opnieuw. Tegenover een dergelijk voornemen verzetten zich met voorlopig onoverwinnelijke weerstand de macht en traagheid van de [publieke] instellingen, organisaties en belangengroepen, waarmee men het eens zou moeten worden en zich zou moeten integreren, maar ook hun verstrikking in verkeerde handelingen. Niet alleen deze omstandigheden zijn echter onproductief, maar ook de morele toestand waarin de huidige mensheid verkeert, omdat alleen een fundamentele mentaliteitsverandering en de bereidheid zich te distantiëren van persoonlijke en groepenbelangen de weg naar een verandering van de verhoudingen vrij zou kunnen maken. Ik kom hierop terug. De blindheid waarmee de mensen hun redding weerstand bieden is weliswaar moeilijk te begrijpen, maar het is een feit. Het lukt uiteraard de ‘onrechtmatige vorst van deze wereld’ voorlopig nog voortreffelijk (en hij laat voor dit doel geen middel onbenut), de belangen van de mensen van het wezenlijke af te leiden.

            Ik constateer echter ook met een zekere tevredenheid de andere tussen ons bestaande overeenstemming dat, ondanks de tegenwoordige blokkering van onze economische en sociale toestanden, de betekenis van de driegeledingsidee blijft bestaan, niet als een kant-en-klaar recept, maar als een taakstelling voor de ontwikkeling van modelvoorstellingen die we mee kunnen geven aan onze kinderen en nakomelingen, die volgens mijn overtuiging veranderingen tegemoet gaan zoals deze de mensheid van het na-Atlantische tijdperk nog nimmer heeft meegemaakt.

            Desondanks moet en kan er mijns inziens ook in het huidige keurslijf een aantal dingen gedaan worden om de toekomst voor te bereiden. Naar de gedachte van oasevorming (die zeker nog verdere ontwikkeling behoeft) heb ik herhaaldelijk gewezen. Ook Rudolf Steiner heeft destijds in Koberwitz [in Oost-Duitsland waar hij in 1924 de cursus over de biologisch-dynamische landbouw had gehouden] tegenover jonge mensen aanwijzingen gegeven die in deze richting gaan. – Indien ik nu op uw opmerkingen over mijn schets in ga, vraag ik u op voorhand mij te excuseren voor de noodzakelijke incompleetheid van dit antwoord, in plaats dat ik, als ik ook slechts het wezenlijkste over deze zaak zou willen zeggen een klein boek zou moeten schrijven. Dit is ook de bedoeling, maar voordat het gepubliceerd wordt, zal het nog wel even duren. [Deze publicatie kwam niet meer tot stand, wel een met gedrukte voordrachten en brieven onder de titel “Sociale organica – Ideeën voor de reformatie van de economie.] Wellicht kunnen echter mijn nu volgende overwegingen minstens er toe leiden om onze gedachtewisseling in stand te houden en geleidelijk een resultaat dichter bij te brengen.

            Ter zake: Hiertoe nogmaals een meer inhoudelijke voorbemerking. Ik heb zoals al eerder gezegd, mijn schets in bewuste eenzijdigheid onder het gezichtspunt van een dynamische geldordening geschreven. Men zou het fundamentele probleem, de vernieuwing van onze beschaving, waarvoor we niet uit de weg kunnen gaan, ook in heel andere zichtwijzen kunnen benaderen. Het door mij voorgestelde model van een dynamische geldordening lijkt mij ook belangrijk, omdat daaruit Rudolf Steiners monetaire driegeleding begrijpelijk wordt. Hierop kom ik verder op terug. 

1. De zin van arbeid

Weliswaar is naar mijn overtuiging Rudolf Steiners driegeleding van het geestesleven in gebonden, halfvrij en vrij geestesleven juist, volgens welke er alleen geestelijke arbeid bestaat en kan bestaan (wat overigens vanzelfsprekend is, daar elke arbeid een daadverrichting is en elke daadverrichting een geestelijke oorsprong heeft). – Ook indien er hierover m.i. geen onenigheid kan bestaan, moet men ten aanzien van de zingevingvraag toch economische en geestelijke arbeid onderscheiden. Naar de zin van economische arbeid wijst in ondubbelzinnige wijze het begin van het Bijbelse scheppingsverhaal: “En God schiep de mens in Zijn beeld, naar Gods beeld schiep Hij hem.” Wij kunnen ons daarin vandaag de dag nog inleven. Want we kunnen als ons geestelijk wezen niets anders vatten als de in ons denken verschijnende, op zichzelf berustende samenhangen bestaande eenheid van de geestelijke wereld. Doch na de zondeval, de afvalligheid van het Goddelijke gebod, is het eerste mensenpaar “naakt”, d.w.z. afgezonderd van de Goddelijke al-eenheid van de wereld. Dit wordt in het Goddelijk woord tegen de vrouw betuigd: “Gij zult met pijnen kinderen baren”, d.w.z. het voortbestaan van de mensheid is niet een paradijselijk beschermende, maar een uit de pijn van het van God verwijderd zijnde. Daarmee overeen komt het woord van God tot Adam: “Vervloekt zij de akker vanwege jou, met kommer en kwel zult gij uzelf daarop voeden, totdat gij weer aarde worde, waarvan gij genomen bent.”

            Daarmee is op de oorsprong van de menselijke arbeid gewezen die men moet onderkennen, indien men de zin daarvan wil begrijpen. Ook u wijst daarop dat de mens arbeid moet verrichten om zijn behoeften te bevredigen, voor zo ver deze niet door anderen worden bevredigd. Maar waarom heeft de mens behoeften? Klaarblijkelijk omdat het hem aan wezenlijke grondslagen van zijn bestaan ontbreken die hem de wereld niet zonder zijn toedoen ter beschikking stelt. Het Bijbelse scheppingsverhaal duidt daarop. Zolang de mens nog in paradijselijke onschuld wezensgelijk met de Goddelijke al-eenheid is (een toestand naar de herstelling waarvan de Buddhist streeft) heeft hij nergens gebrek aan. Het oergebrek ontstaat door de oerschuld, de schuld van de individualisering, de loskoppeling van het de mensen doordringende Goddelijk gebod. Over oerschuld en oergebrek hebben [de Duitse filosoof] Hegel en in zijn kielzog Hebbel intensief nagedacht. Door het verder ontwikkelen van hun gedachten komen wij tot een begrip voor de zin van arbeid. Die heeft de taak om de mens, ondanks zijn individuele afzondering van de wereld weer in overeenstemming met haar te brengen, d.w.z. tot een herwonnen harmonie met het Goddelijk-geestelijke dat de wereld doordringt, - en dit te bewerkstelligen zonder daarbij de zelfstandigheid te verliezen die hij in het verwijderd zijn van God gewonnen heeft. De terugkeer van de verloren zoon is voor mij het waarachtigste zinnebeeld voor de zin van arbeid. De zin daarvan is niet het individualiteitloze vereenzelvigen met het oer-ene, maar het herstel van deze geestelijke vereenzelviging met behoud van de individuele zelfstandigheid. Deze herwonnen eenwording is geen ontvangen, maar een offer, een schenking. De terugkeer naar de verloren Godeenheid is een beschenken van de geestelijke wereld met individualiteit, die deze in haar oorspronkelijke bovenpersoonlijkheid niet bereikt, maar slechts per omweg van de afzondering van haar schepsel van haar (de “zondeval”) verkrijgen kan. De oerzin van de arbeid is daarom schenking aan de geestelijke wereld ter aflossing van de oerschuld. Deze schenkingszin van de arbeid geldt echter ook nog in een ander opzicht. Want individuatie is oorspronkelijk niet alleen afzondering van de Godheid, maar ook van de andere mens, is “door anderen verschuldigde zelfheidschuld”. Ook deze schuld kan alleen door schenking van de eigen prestatie aan de in de samenleving verbondene mensen zijn. De totaal doorgevoerde arbeidsdeling brengt dit ook onder de huidige omstandigheden tot uitdrukking: ze is (indien ze niet weer, zoals het ja daadwerkelijk gebeurt, tot zelfverzorging teruggedraaid wordt) niet slechts hoogste effectiviteit, maar ook hoogste moraliteit. Ik had enige tijd geleden de gelegenheid in het kader van een symposium met theologen, ondernemers, vakbond leiders en journalisten in de Evangelische Academie in Bad Boll, Zuid-Duitsland de idee van een eschatologisch onderbouwde schenkingsgemeenschap als postindustrieel beschavingsprincipe voor te dragen.

            De zin van arbeid is dus m.i. de schenking aan God, mens en wereld (de vervloekte akker) ter aflossing van schuld. De taak van het economische leven is dienovereenkomstig (zoals ik dat ook in mijn schets “Geldordening als bewustzijnskwestie” aanduidde) de herwinning van de eenheid van de Goddelijk-geestelijke wereld en de mensheid, ze is een hemelse. De taak van het geestesleven is daarentegen een aardse, namelijk de ontwikkeling van die ideeën, vormgeving en prestaties, waardoor de mens zich als een geestelijk wezen in de vervloekte aardse wereld thuis kan voelen. Het is duidelijk dat de zodanig bestaande taken, de hemelse en de aardse, zich doordringen en wederzijds bepalen moeten.

            De verspreiding van dit inzicht, dat nog meer als kennis, namelijk wilshouding is, bereidheid zich van het onder alle huidige omstandigheden als vanzelfsprekend beschouwde voortrekken van persoonlijke belangen te distantiëren, - het tot stand brengen van deze kennismorele dispositie is naar mijn overtuiging de onontbeerlijke voorwaarde voor een algehele reformatie van het sociale leven in de zin van de driegeledingsidee.

2. De prijskwestie

U wijst in de zin van de cursus Wereldeconomie naar de indicatorische (“thermometrische”) kant van de prijsvorming. Indicatie en functie moeten bij de prijsvorming onderscheiden worden. Want de prijs kan pas iets indexeren, wanneer deze ontstaan is. De prijsvormingfunctie wordt m.i. door Rudolf Steiner op de juiste manier beschreven als het op elkaar stuiten van de veredelende en organiserende waardevorming. Deze wordt zeer duidelijk aan de ook door u aangevoerde nulwaardevorming van de prijsmetingscala. Wanneer een pure tussenhandelaar van een pure tussenhandelaar koopt, dan is namelijk, zoals ook u uit het door u aangevoerde voorbeeld blijkt, het evenwicht tussen de beide soorten waardevorming gewaarborgd. Want de ene tussenhandelaar heeft de productiewaardewaarde van het door hem gekochte product in oog, de andere de gebruikswaarde ervan. De productiewaardewaarde is een veredelingscriterium, de gebruikswaarde geeft (ook wanneer de gekochte ware geconsumeerd wordt) de potentiële verandering van een coöperatiesysteem aan, onafhankelijk van de vraag of door de actualisering ervan veredelings- of organisatiewaarden ontstaan. De tussenhandelaren wegen af of beide waarden met elkaar overeenstemmen. Daardoor ontstaat de nulwaarde van de indicatiescala. Afwijkingen daarvan tonen preponderanties van de prijsvormingfunctie aan. Deze indicaties zijn echter waardeloos, indien men slechts hun verschijningsvorm op de scala (afkoeling en opwarming van de thermometer) door bv. overheidsmaatregelen en niet door het ontstaan daarvan in het economische proces beïnvloeden kan (of wil). Het sociaaldarwinisme van Adam Smith beschouwt het ontstaan van prijzen slechts als een functie van aanbod en vraag. In een associatieve economie echter, waarin de inzet van arbeidskrachten, de kredietverlening (waartoe ook het gebruiksrecht op de productiemiddelen behoort) en de uitgave van consumptiegeld volgens de criteria van een evolutionair beschavingsprincipe plaats vinden, is een niet alleen regulatieve maar productieve beïnvloeding van de prijzen (op basis van scalaire indicaties mogelijk, bv. door het omleiden van arbeidskrachten tussen de waardevormende sectoren.

            Het verder voeren van deze gedachte reikt heel ver. We hebben hem herhaaldelijk geanalyseerd. Doch lijkt het me moeilijk om in een brief alle implicaties ervan te ontwikkelen. 

3. De taak van de associaties

Hier lijkt u mij in het begin niet begrepen te hebben. Want ik heb er niet in die zin van gesproken dat de leiding van de associaties een zaak zou moeten zijn van het geestesleven. Wellicht heb ik mij echter ook niet voldoende duidelijk gemaakt. De leiding van associaties hoort volgens mijn overtuiging een zaak van de associaties zelf te zijn, waarbij echter de vertegenwoordigers van het geestesleven een recht van inspraak moeten krijgen.

            Ook wat de warencirculatie aanbeland, stel ik me geenszins voor dat die door de associaties moet worden gedaan. Wanneer de associatie in de betreffende, tot hun taken behorende sector als handelaar optreedt, dan is zij, zoals elke andere handelaar, niet een verdeler, maar een aanbieder van waren. Het ligt aan de koper, of en voor hoever deze van dit aanbod gebruik maakt. De centralisatie van de handel in een associatief functioneel verband (die natuurlijk wederom regionaal operationeel moet worden) komt overigens overeen met de huidige zich duidelijk aftekende tendensen en komt ook de belangen van de handel tegemoet (de kleinhandelaren zouden daarbij onder een redelijke operationele handhaving geenszins in de verdrukking moeten komen) evenals die van de koper. Deze competentie van de associaties moet echter niet alleen in deze maar in een grotere samenhang gezien worden. Ik kom zodra daarop terug.

            Ik ben het helemaal met u eens dat de tendens naar de vorming van associaties overal voorhanden is en zich tot op zekere hoogte doorzet, omdat immers de rede toch in sommige gevallen sterker is dan de onrede. Het in grote gebieden functioneren van associaties mislukt echter, zoals u terecht opmerkt, zeer vaak omdat er niet naar uw voorstellen geluisterd wordt en de consumenten onvoldoende in de associaties vertegenwoordigd zijn.

            Er komt echter nog een derde factor bij, namelijk dat ze niet met de nodige executieve macht uitgerust zijn, waar ik er meteen met de nodige nadruk aan toevoeg dat deze executieve bevoegdheid op de juiste wijze in de economische en sociale samenhang ingebouwd moet worden.

            Omdat deze kwestie het best in samenhang met de geldfunctie, zoals ik die zie, begrijpelijk kan worden gemaakt, ga ik daarop in verband met het geldprobleem in.

4. Het geldwezen

Zoals reeds gezegd, is dit het centrale thema van mijn concept.

            Men krijgt m.i. meteen vat op de monetaire driegeleding, indien men deze in verband met de door mij aangevoerde associatieve driegeleding ziet. Dat de driegeleding in alle gebieden van het menselijke leven en de wereld optreedt heeft te maken met het feit dat de driegeleding het essentiële, onbegrensd metamorfoseerbare oerbeeld van de aardse evolutie is. Een concept dat geen rekening met dit feit houdt, lijkt mij van meet af aan twijfelachtig te zijn.

            Om mij beter begrijpelijk te maken, probeer ik op de beste manier nogmaals te zeggen, waarom ik een driegelding van het associatiewezen voorstel.

            Soms zou men de indruk kunnen krijgen alsof Rudolf Steiner de associaties slechts als adviesorganen heeft begrepen. Dat moeten ze natuurlijk ook zijn, willen ze dienstbaar zijn aan het tot stand komen van een hoogste mate van deskundigheid, verstand van zaken, maar ook van algemeen culturele verantwoording door de samenvatting van ongelijksoortige ervaringen en creatieve vaardigheden. Maar nog zo knappe en krachtige verbale aktes zijn nutteloos, indien ze niet tot uitvoering worden gebracht. De associaties zouden daarom met de competentie moeten worden uitgerust, die de in hun sector opgedane coöperatieve ervaringen en creatieve fantasie op de bestmogelijke manier tot uitvoering kunnen brengen: dat wordt in vele gevallen neerkomen op delegering aan de meest bekwamen. Wie de bekwaamsten zijn, zal in vele gevallen door associatieve, dus mogelijkst veelzijdige oordeelsvorming uit te maken zijn. Het kan echter ook nuttig zijn om deze beoordelingsbevoegdheid volgens associatieve consensus aan de bekwaamsten over te dragen. (Hoe deze consensus te bereiken is, is een moeilijke vraag waarop ik hier niet nader in wil gaan. Het zou, indien mogelijk, eenstemmig moeten zijn, terwijl mij majorisering in de meeste gevallen niet passend lijkt te zijn. Hoe het dan na de consensus verder moet gaan, is ook een moeilijke vraag. Hij kan zich in een uitvoeringsmandaat omzetten, maar ook slechts het karakter van een aanbeveling hebben die zich uiteraard aan bepaalde uitvoeringsbevoegde personen of organen zou moeten richten.)

            Een bijzondere betekenis in deze context heeft de vraag wat onder de “bestmogelijke” manier van uitvoering te verstaan is. In mijn concept heb ik deze vraag in die zin beantwoord dat mij als een zodanige “bestmogelijke”uitvoering degene lijkt die een dynamische geldordening goed doet functioneren. Dat was waar het mij om ging. Ik heb daarmee tegelijk impliciet de monetaire driegeleding uitgelegd, zoals dat in wat volgt duidelijk zal worden.

            Wanneer de associaties in de zin van een dynamische monetaire driegeleding werkzaam zullen gaan worden, dan moeten ze naar mijn overtuiging met een driegelede competentie uitgerust zijn:

            1. Onder hun moet het krediet- en bankwezen ressorteren dat alleen door associatieve oordeelsvorming van verkeerde leiding en prestaties behoed en alleen door dynamische waardevorming van speculatieve vagebonderen afgehouden kan worden;

            2. Onder de associaties moet de handel vallen, dus niet de warenverdeling, maar wel het warenaanbod, en dit wederom op grond van het richtsnoer van een associatieve oordeelsvorming en in de context van een dynamisch geldsysteem;

            3. Onder de associaties moet verder het beheer en de creditering van de productiemiddelen komen te staan (het delegeren van het gebruiksrecht daarop is krediet), wederom onder de invloed van het genoemde richtsnoer.

            Ik teken om te beginnen nog eens kort het op elkaar inwerken van deze drie functies, eer ik in ga op hun verband met de monetaire driegeleding. Volgens dit concept heeft de associatie over het algemeen een rechtsvormende functie. Een grondrecht is het gebruik van productiemiddelen, doch de gebruiker moet zich door een bewijs van bekwaamheid als rechtsbekwaam kwalificeren. De associaties hebben in hun betreffende sector de competentie om:

            1. Het beheer van de productiemiddelen uit te oefenen (tot de productiemiddelen behoren ook gebouwen, waarbij het uiteraard soms moeilijk te onderscheiden zal zijn of ze productiemiddelen dan wel consumptiegoederen zijn, en de grote (industriële) technologie;

            2. In het gebied van productiemiddelen de taak om de gebruiksrechten op de productiemiddelen over te dragen. De overdracht van dit gebruikrecht is een krediet. Het kredietkarakter van het gebruik op productiemiddelen verwezenlijkt de associatie in haar functie als bank. De kredietontvangst verschijnt voor de productie- en gebruikswaarde van het gebruiksvoorwerp op de debetzijde van de gebruiksrechthebbende bij de associatiebank (meer hierover beneden).

            Een ander grondrecht is het ontvangen van de basisbehoefte aan voedsel, kleding, huisvesting en onderwijs. Deze fundamentele- of basisbehoefte moet worden onderscheiden van de individuele behoefte, waarover ik in wat volgt een opmerking zal maken. Hoe kan het nu in het kader van het geschetste concept tot de bevrediging van die fundamentele- of basisbehoefte komen? Dit hangt enerzijds samen met de aflossing van het productiemiddelkrediet, anderzijds met de uitgave van geldtekens door de associatiebank. De vaak ter sprake komende idee van geldschepping door de centrale banken is klinkklare onzin. Geen enkele bank kan geld “scheppen”. De bank kan geldtekens uitgeven in overeenstemming met het ontstaan van waarden of geld door het productieproces. De postgedateerde uitgave van geldtekens kan geen andere betekenis hebben dan dat een bepaald productiemiddelgebied een toegevoegde investeringscapaciteit bezit. De aflossing van de productiemiddelkredieten gebeurt door de kredietontvanger in de vorm van waren die hij afgeeft aan de associatiehandel, die bij de associatiebank een tegoed op zijn conto aanbrengt ter hoogte van de waarde die dan tegen zijn onderpand verrekend wordt. De uitgave van geldtekens die de ontvanger het recht geeft om het warenaanbod van de associatiehandel te kopen, gebeurt door de associatiebank op grond van die tegoeden. Hierbij zijn twee gezichtspunten doorslaggevend. Enerzijds moet er rekening worden gehouden met de gemiddeld gelijke basisbehoefte, die echter in de loop van de tijd vanwege de voortdurende verandering van de menselijke fysiologische en pedagogische basis zich wijzigt. Anderzijds kunnen niet meer geldtekens worden uitgegeven dan dat er geld (= waarde-equivalent) wordt geproduceerd. Beide moet met elkaar in overeenstemming worden gebracht. De basisbehoefte moet dus naar boven en beneden variabel zijn. (Ik wil nu niet op de vraag ingaan hoe de waardeschaal van de basisbehoefte uit de zog. basisformule ontstaat.)

            Bovenop de basisbehoefte is de individuele behoefte c.q. het individuele recht aan te zetten. Terwijl de basisbehoefte niet geïndividualiseerd is, dus in dezelfde hoogte aan de leden van een coöperatiesector van de associatiebank kan worden uitgekeerd, kan de individuele behoefte alleen op grond van persoonlijke kennis overgedragen worden – dus door het bestuur van een coöperatie-eenheid aan diens leden, ongeveer in de hoogte of gedeeltelijke hoogte van hun boven de basiswaarde uitgaande prestatie. De leidende begunstigde van een zelfstandig werkzame productiemiddeleenheid ontvangt zijn individuele behoefte uit het surplus van zijn prestatie over zijn aflossingsverplichting. Hij kan dit overschot gebruiken:

            1. Voor de aanschaf van een productiemiddelrecht tegenover het productiemiddelbestuur (ter uitbreiding van zijn materiaal), tegen een afdracht (belasting) aan de associatiebank die dat kan gebruiken om de basisbehoefte te verhogen en/of aan het vrije geestesleven over te dragen (hierbij moeten van de kant van de associatiebank de functionele gevolgen bedrijfsuitbreidingen onderzocht worden);

            2. Voor persoonlijke behoefte tegen een hogere afdracht (belasting);

            3. Om het door te geven aan het vrije geestesleven tegen geen of gering afdracht (belasting).

            Vanuit deze functionele beschrijving worden de monetaire implicaties zichtbaar. Door de automatische afschrijvingen op grond van de productiemiddelkredieten ontstaat leengeld. Dit bestaat uit twee componenten, de productie- en de gebruikswaarde van het productiemiddel. Ik wil op de interessante vragen die oprijzen uit de relatie tussen productie- en gebruikswaarde (reeds Karl Marx heeft zich hiermee bezig gehouden) in deze brief niet ingaan. Dit kan wellicht later een keer gebeuren. Het leengeld is continu gedynamiseerd op grond van de voortdurende vermindering van de gebruikswaarde van het productiemiddel vanwege slijtage en de vermindering van de productiewaarde van het productiemiddel ten gevolge van de technologische vooruitgang.

            Door het inkomen van de warenachtige aflossingstermijnen in de vorm van waren bij de associatiehandel ontstaat consumptiegeld, waarvan de geldtekens door de associatiebank ter hoogte van de warenvoorraad bij de associatiehandel uitgegeven en volgens de “basisformule” verdeeld kan worden

            Door de afdrachten van de individuele prestatieoverschotten evenals door het afzien van de individuele- of ook basisbehoefte ontstaat schenkingsgeld. Wanneer dit echter van nog niet vervulde aflossingsresten in vertrouwen op de efficiëntie van vrije geestelijke prestatie (als plaatsvervangende aflossing) uitgegeven wordt, ontstaat het uit “oud” geld.

            Het consumptiegeld heeft een constante waarde overeenkomstig de gemiddelde gebruiksduur van een warenkorf tot het verloop ervan.

            Naar gelang de herkomst uit “oud” leengeld, dan wel uit het afzien van basis- of individueel behoefte, verschilt de geldigheidsduur van het schenkingsgeld. De parallellen tussen de associatieve en de monetaire driegeleding maken de verschillende soorten van herkomst en functie van de drie geldsoorten meteen duidelijk.

5. Aanvullende opmerking 

over de waarde van productiemiddelen

Uw opmerking dat productiemiddelen geen waarde zouden zijn, kan ik niet begrijpen. Dit kan (afgezien van andere redenen) alleen daarom al niet juist zijn, omdat voor de productie ervan veredelingsarbeid en veelvoudige organisatiearbeid (uitvinding, constructie, proeven, engineering, arbeidsplanning en -deling, tests en controles) nodig zijn, waarvan de afzonderlijke elementen wederom veelvoudige veredelings- en organisatiearbeid behoeven. Omdat ik als uitvinder en technische bedrijfsleider vele jaren het ontstaan van de meest diverse productiemiddelen begeleid heb, kan ik niet begrijpen hoe men de waarde daarvan kan ontkennen. Dit is immers geheel onafhankelijk ervan of ze in persoonlijk bezit komen of van een beheersinstantie gecrediteerd worden dan wel gekocht of gebruiksrechten erop verkregen kunnen worden. Hoe zou Rudolf Steiner ze ook als valutabasis kunnen kenmerken, als ze waardelos waren?

            Wellicht wilde u met uw bemerking een bijzonder gewicht op de gebruikswaarde van productiemiddelen leggen. Die is inderdaad nul komma nul, indien ze niet benut worden. En omdat hun productiewaarde pas door hun gebruik economisch relevant wordt en daarvóór latent blijft, kan men de opvatting hebben dat alleen de gebruikte en bruikbare productiemiddelen waardedragers zijn.

            U zult zeker ook in deze uiteenzettingen lacunes en passages ontdekken die u twijfelachtig voorkomen. Dat zou mij zeer welkom zijn, want het zou naar een schriftelijke of mondelinge voortzetting van onze gedachtewisseling kunnen leiden. Daarop verheug ik mij.

* * *

IV. Driegelede associatievorming en dynamische geldordening

Noot van de vertaler: Deze voordracht werd door Herbert Witzenmann op 17 maart 1984 in het kader van de “Darmstädter Kring” gehouden. De in het toenmalige programma afgedrukte titel luidde: “Vorming van oases van sociaalpedagogische instellingen (ondernemingen)”, maar was waarschijnlijk niet een door Herbert Witzenmann zelf voorgenomen formulering. De voordracht werd niet volledig opgeschreven, zo dat vooral de laatste passages ontbreken. Er werd bewust vanaf gezien om de tekst van Herbert Witzenmann aan te vullen om de oorspronkelijke inhoud niet te vervalsen.  

Beste vrienden,

Ik zal vandaag de vrijheid nemen om over enkele utopische dingen te spreken. Deze onderscheiden zich van praktische zaken daardoor dat men deze weliswaar uitvoert, maar vele daarvan na enige tijd stuklopen, en daarentegen men de utopische dingen niet doet, hoewel enkele daarvan, wanneer men die wel zou doen, zeer goed en steeds beter zouden lopen. Let wel, ik heb het over vele en enkele en behoedt mij voor generaliseringen.

            Er is echter één ding dat onbeperkt geldt, namelijk de uitspraak van de Engelse dichter Robert Browning: “Des mensen streven moet zijn vermogen overtreffen, waarom zou anders de hemel er zijn.” Degenen die Rudolf Steiner kennen, kunnen dit iets moderner uitdrukken: “In structuurfenomenologische opzicht kunnen we over de voorstellingen heen blikken die we van ons zelf hebben.” Dat is de vliegende werpspeer van Lucretius die over de grenzen van de wereld heen wordt gegooid. Het is het stoutmoedige streven naar menselijkheid, waarover ik op dezelfde plaats ook eerder heb gesproken, maar waarover ik toch nogmaals mij veroorloof te spreken, omdat ik ervan overtuigd ben dat alle pogingen om het in vele schrikbarende ook boven bedrieglijke sluiers naderende onheil tegen te houden, ondanks alle afzonderlijke nuttigheid tevergeefs zal worden, indien ze zich niet onder een bovenst gezichtspunt ondergeschikt maken.

            Hoewel ik ook niet het gestijfde verwijt op de hals wil halen u met inhoudloze voorbemerkingen op te houden, om daarna mogelijkerwijs slechts onzin uit te kramen, wil ik mij desondanks eraan herinneren dat het bij de maffia als een soms nuttige praktijk geldt om zich publiekelijk te laten begraven eer men een grote onderneming begint. Hoewel ik mij ook niet met de maffia wil laten vergelijken, weet ik wel dat men voor een maffioso wordt gehouden als men het nutteloze, ik zeg niet het onnodige, belangrijker acht dan het nuttige, ja dat men er openlijk voor uitkomt dat daar onze toekomst van afhangt. En ik weet ook dat het gelijk staat met een openbare begrafenis, wanneer men dit in het openbaar uitspreekt. Ik beschouw het echter als niet onmogelijk dat men daarmee een groot, aanvankelijk uiteraard met de denkbaar bescheidenste onopvallendheid beginnend ondernemen zou kunnen starten.

            Nu haast ik mij om eerst eenmaal op te sommen wat ik van plan ben te zeggen:

             Daarbij zal ik om te beginnen u aan enkele basisgedachtes van de reeks voordrachten van Rudolf Steiner herinneren die men oorspronkelijk (nauwelijks in lijn met zijn bedoelingen) de titel “Cursus Volkshuishouding” (“Nationalökonomischer Kurs”; hier te lande vertaald als “Wereldeconomie”) heeft gegeven.

            Ik zal echter geen genoegen nemen met die voordrachten, maar het laten aanlopen:

            A. Op de geldtheorie van Rudolf Steiner,

            B. Deze op een zodanige wijze trachten te interpreteren zoals dat, voor zover ik weet (tenminste expressis verbis) noch door Rudolf Steiner zelf, noch door een andere uitlegger is gedaan. Ik zal bij deze poging er vooral over nadenken, hoe deze geldtheorie in de praktijk kan worden gebracht.

            Verder zal ik proberen aan te tonen hoe deze geldtheorie (wederom niet prima facie, maar voor een consequente en serieus betrokkene beschouwing) een nieuw beschavingsprincipe rubriceert en evoceert.

            En ten slotte zal ik toegeven dat deze gedachtes overal bekend en verspreid dienen te worden, maar tegelijk stellig bestrijden dat ze tegenwoordig door ver uithalende methodes op grote schaal verwezenlijkt kunnen worden. Ik wil mij echter niet in een resignerend nietsdoen terugtrekken, veeleer juist van hieruit aankomen tot wat mij eigenlijk na aan het hart ligt. Want ik zal proberen naar een weg te wijzen die voor allen begaanbaar is die een waarlijk moderne vernieuwing en gezondmaking van onze beschaving nastreven.

            Staat u mij toe om met het eerst genoemde punt te beginnen, het aanvoeren van enkele basisgedachtes van Rudolf Steiner die ik nodig heb om tot mijn eigenlijke uiteenzettingen te komen.

Na het einde van de Eerste Wereldoorlog ondernam Rudolf Steiner iets wat hij voor en na die tijd steeds weer gedaan heeft. Hij probeerde niet de grote raad- en doelloze verscheidenheid van meningen en aspiraties door een tolerante of geweldloze unificatie samen te smeden. Hij wilde veeleer begrijpelijke maken dat men door te differentiëren het beste integreert. Hij vertrouwde zijn idee van de driegeleding van het sociale organisme als reddende opbouwplan toe aan de hopeloos in de afgrond geraakte mensheid. De chaotisering van de verhoudingen was immers voor hem een aanleiding om het inzicht en de bereidheid te verwachten die een omvattende nieuwe maatschappelijke ordening mogelijk zou hebben gemaakt. Destijds was er echter een gebrek aan kracht en moed, maar vooral aan op kennis gebaseerd vormgevingsvermogen. De institutionele machtconcentraties en de met het recht van de sterkste uitgeruste groepsegoïsme van onze tijd geven de verwachting, die men destijds nog koesteren, geen ruimte meer. Ook Rudolf Steiner heeft met de reeds in zijn tijd beslissend veranderde situatie rekening gehouden. Zijn “Cursus Wereldeconomie” is het bewijs daarvoor.

            Uit deze cursus licht ik de volgende hoofdgedachten eruit:

            Het economische en sociale krachtenspel kan door twee polaire functies gekarakteriseerd worden: de ene door de veredeling van de natuurproducten, grondstoffen (die ook door de inzet van productiemiddelen uitgevoerd kan worden), de andere door de organisatie van menselijke arbeidsprestaties, de deling en vereniging daarvan. Dat het hierbij om polaire functies gaat, kan men om te beginnen duidelijke maken aan het feit dat de ene arbeidsintensief is en de andere arbeidsrecessief. Over een verdiept begrip van deze polariteit hoop ik in wat volgt iets bij te dragen.

            Het steeds, echter ongeregeld plaatsvindende samenwerken van deze functies kan dan, indien ze met een bepaalde doelstelling gestuurd worden, tot een niet regulatieve, maar veeleer productieve rechtsvorming verder ontwikkeld worden. Want daardoor kan bewerkstelligd worden dat geen enkele van de aan beide kanten van de waardevorming werkende groepen mensen de andere benadeelt, maar ze elkaar veeleer aanvullen en ondersteunen. Dit kan bv. door omscholing en hergroepering van arbeid verrichtende mensen gebeuren. De betekenis van een zodanige functionele zienswijze en de praktische gevolgen die daaraan te ontnemen zijn, wordt door de structurele werkeloosheid als gevolg van de omvorming van onze productie- in een kennissamenleving voor ons dringend duidelijk. Uiteraard zijn zulke regulatieve maatregels op grotere schaal alleen binnen een associatief gestructureerde economie uitvoerbaar, omdat alleen deze over de middelen zouden beschikken die bij het wegen van de waardevormingsprocessen zouden moeten aansluiten. Het is gemakkelijk in te zien dat een zodanige doordesemening van het economische leven met niet regulatieve, maar veeleer productieve gerechtigheid het verloren besef van sociale inbedding weer zou motiveren en beleven.

            Het idee van de sociale driegeleding verschijnt daarmee in een nieuwe metamorfose als een wederzijds bepalen van waarde- en rechtsvormende factoren. Het economische systeemaandeel daarbij treedt op als veredeling, het geestelijke aandeel, hoewel nog halfvrij aan de behoeftevoorziening gebonden, als organiserende prestatievrijmaking en het rechtelijke (juridische) als prijsvorming en prijsregulering. Want de prestatiegerechte waardegerechtigheid komt in rechtvaardige prijzen tot uitdrukking. De sociale driegeleding komt hierdoor in de metamorfose van binnen-economische systeemvorming naar voren. Uiteraard behoeft, zoals nog aan te tonen valt, deze functievorm een belangrijke aanvulling. De eerste variante van de driegeledingsidee ontwikkelde de sociaalorganische differentiatie en integratie van groepen mensen binnen grote wederzijdse netwerken. De nieuwe variante betreft de plaatsen van mensen en groepen mensen in coöperatiesystemen van willekeurige orde van grootte. Deze kunnen zich daarom ook binnen grotere sociale verbanden van een andere aard vormen.

            De rechtvaardige waardevorming moet in overeenstemming zijn met een rechtvaardige behoeftevoorziening, waarvan de speciale criteria nog vast te stellen zijn. Rechtvaardig kan de behoeftevoorziening alleen in prospectieve vorm zijn, d.w.z. ze moet de vervangingswaarde van het prestatie-equivalent dekken. Rudolf Steiner noemt dit de sociaalorganische basisformule.

            Deze basisgedachten van Rudolf Steiners sociale organica zijn echter alleen binnen een compleet arbeidsdelige prestatiestelsel efficiënt en zinvol. De compleet gerealiseerde arbeidsdeling sluit de consumptiegeorganiseerde (zelfverzorgende) arbeidsprestatie ten gunste van de productiegeorganiseerde prestatie uit. Alleen een prestatie die in het product of diens oogmerk haar motivatie weet te vinden is volledig efficiënt. Want ze is niet mede door beperkende redenen gemotiveerd die zich ontrekken aan de wederzijdse waardestijging van de optimaal gedifferentieerde en integrerende prestaties. De volledig ingevoerde arbeidsdeling noemt Rudolf Steiner de sociale hoofdwet. Daarom vindt in een volledig arbeidsdelig georganiseerd sociaal stelsel helemaal geen arbeid voor persoonlijke behoeftevoorziening, dus tegen loon, meer plaats. Veeleer wordt elke prestatie als schenking in de algemene arbeidscoördinatie geleid. Uit het zodanig geoptimaliseerd sociaalproduct kunnen optimale en prospectieve prestatiebetrokken schenkingen terug gemaakt worden. Deze zijn dan echter niet betrokken op de consumptieaanspraak maar op het verdeelbare resultaat. Met welke middelen een zodanige prestatieverdeling en prestatie-erkenning realiseerbaar is, daarover zal nog te spreken zijn.

            Bij deze basisgedachten van Rudolf Steiners sociale organica schijnt het kwalificatiegezichtspunt voor de goederen (en voor hun natuurlijke grondslag) alsook voor het zingevingsgezichtspunt voor het opbrengen van de prestaties en hun sociale rangschikking te ontbreken. Dit vermoeden valt echter weg, omdat de gekenschetste sociaalorganische functionele samenhang in de zin van Rudolf Steiner ondergeschikt is aan een hoogste sociaalorganische of civilisatorische richtsnoer. Dit richtsnoer is dat nieuwe beschavingsprincipe dat in de beschavingscrisis van onze tijd voortdurend onder de aanspraken van de alternatieven geëist wordt, zonder dat het m.i. tot nu toe een overtuigende formulering heeft gekregen. Deze hoeft ook niet gevonden te worden, omdat hij reeds in de vorm voorhanden is die Rudolf Steiner er al langere tijd geleden aan heeft gegeven, zonder dat deze aan geldigheid door het tijdverloop geboet heeft.

             "Het is nu eenmaal in de meest oorspronkelijke zin van het woord juist: met een stuk brood kan men alleen de enkeling helpen; een gemeenschap van mensen kan men alleen brood geven, indien men haar aan een levensbeschouwing helpt. Het zou namelijk ook helemaal niet nuttig zijn om elke lid van een gemeenschap brood te verschaffen. Na enige tijd zou toch de situatie zich weer voordoen dat velen weer zonder brood zitten."

            En een latere nog radicalere en serieus manende formulering:

            “Het inwijdingsprincipe moet weer beschavingsprincipe worden.”

            Nu wend ik mij tot het tweede voorheen naar voren gebrachte punt: de geldtheorie van Rudolf Steiner en de interpretatie daarvan. Want aan de hand van zijn geldtheorie worden pas de hoofdgedachten van zijn sociale organica duidelijk. Daaraan wordt echter ook pas duidelijk dat deze theorie het voorheen genoemde hoogste sociaalorganische richtsnoer absoluut vereist.

            Door nu op de sociaalorganische geldtheorie in te gaan, lijk ik ver weg van mijn thematische verplichting af te dwalen. Ik moet daarom om uw krediet aan geduld vragen, dat ik hoop terug te betalen.

            Zoals u allen wellicht bekend, is de dynamische geldtheorie een kernstuk van Rudolf Steiners sociale organica. Ze wordt echter al te vaak aan een geïsoleerde beschouwing overgeleverd en blijft daarom onbegrijpelijk. Vooral kunnen op die manier geen criteria voor de realiseerbaarheid daarvan verkregen worden.

            Het principe dat geld als koop bestelling voor waren of productiemiddelen of vliegende boekhouding met het betreffende voorwerp individueel in waarde moet dalen, kan gemakkelijk uitgesproken en ook wel ingezien worden. De vraag daarbij echter blijft om te beginnen open hoe een dergelijke regeling kan functioneren.

            Indien ik probeer hier een antwoord op te geven, verklaar ik mij niet bereid de best mogelijke oplossing aan te bieden. Het lijkt mij echter een oplossing te zijn die onder bepaalde voorwaarden realiseerbaar is.

            De absoluut noodzakelijke voorwaarde voor de uitvoering van de dynamische geldordening lijkt mij de oprichting van associaties te zijn, die niet alleen een raadgevende, maar ook een besluitvormende en uitvoerende functie wordt toebedeeld. Ze moeten dus in overeenkomstige wijze geconstitueerd zijn.

            Ik geef om te beginnen een schetsmatige karakteristiek van de opbouw van associaties. Deze kunnen weliswaar ook onder andere gezichtspunten als de door mij geprefereerde gekarakteriseerd worden. Ik beperk mij alleen tot de dynamische geldordening. Deze lijkt mij alleen uitvoerbaar te zijn indien ze zich kan baseren op een bepaalde constitutie van het associatiewezen. Dit beschouw ik als de toereikende motivering voor deze verschijningsvorm van de sociale organica. De vraag naar het waarom zal daarom in wat volgt steeds beantwoord worden met: “omdat anders een dynamische geldordening niet mogelijk is.”

            De associaties zijn regionaal ingedeelde en aan elkaar gekoppelde plannings-, beheer- en besluitorganen die niet door ambtenaren gevormd worden, maar door deskundigen, dus mensen die in de productieve (geestelijke of economische) sector van het sociale organisme actief zijn of waren. De associaties zijn onder het genoemde gezichtspunt drieledig opgebouwd.

            Ze beheren de productiemiddelen waartoe natuurlijk ook de bewerkte grond evenals de gebouwen behoren die de productieplaatsen huisvesten.

            Ze nemen indien nodig ook in het kader van hun handelsfunctie de afzet van waren over die  de dagelijkse en ook langdurige consumptiebehoefte dienen. De handel wordt dus daardoor niet op oneconomische wijze versnipperd dat elke kleine fabrikant ook zijn eigen handelaar is. Veeleer wordt de handel, zoals dat veelal ook vandaag de dag reeds het geval is, met regionale grenzen gecentraliseerd. Dit sluit natuurlijk de voorlichting van de klanten door de fabrikant niet uit. Er zijn verschillende vormen van persoonlijke relaties tussen klanten en fabrikanten denkbaar. Hier hoeft deze schets niet op in te gaan, die alleen grote en grove lijnen wil trekken.

            Tenslotte zal binnen het associatiegebied het bankwezen komen te vallen. De rede waarom deze drie systemen in het hen gezamenlijk omvattend associatiesysteem gefuseerd worden, ligt in het feit dat ze ten behoeve van de bewerkstelliging van een dynamische geldordening een in elkaar grijpend stelsel moeten zijn.

            Ik ga door met mijn beschrijving waarvan de ratio alleen in een boven haar uitstijgende doelstelling te vinden is. In een van haar belangrijkste deeltaken zijn de associaties bevoegde beheerders van de productiemiddelen in de beschreven omvattende zin. De beslissing over de bevoegdheid over een bepaald productiemiddelsector wordt dus niet onder erf- en bezitsrechterlijke gezichtspunten genomen, maar op grond van een overdracht door de bevoegde associatie. Hun leden vellen hun besluit op basis van het vertrouwen in de vaardigheden van de door hen als geschikt geachte personen alsmede onder de rechtvaardige afweging van de waardevormende functies. Zo heeft Rudolf Steiner dit herhaald beschreven. Hij heeft daarbij de persoonlijkheidsfactor tegenover de anonimiteit van het bezitsrecht benadrukt. We moeten echter overwegen welke consequenties dit bevoegdheidsrecht binnen een dynamische geldordening met zich meebrengt.

            Een zodanige bevoegdheidsoverdracht is fiscaalwetenschappelijk gezien een persoonlijk krediet. Dit verschijnt in de vorm van giraalgeld op het conto die de bancaire inrichting van de associatie voor de bevoegdheidsontvanger voert. Dit krediet is in vast te stellen termijnen af te lossen en waarvoor eventueel ook rente te betalen is, niet echter als een constante waarde, maar in de zin van een dynamische geldordening als zodanige die overeenkomstig het verlies van de zakelijke waardedekking amortiseert.

            Hier rijst de vraag in welke prestatievorm, die ook met de sociale hoofdwet overeenkomt, het persoonlijke krediet afgelost kan worden. Hiermee treedt de outsourcing van de associatie als handelsorganisatie op. De persoonlijke kredieten worden namelijk door warenleveranties aan de associatiehandel in de gedynamiseerde geldwaarde teruggekeerd. Daarbij ontstaat de prijsbepaling in waardegerechte vorm, d.w.z. onder afweging van de waardevormende processen. Dit gebeurt verder bij volledig ingevoerde arbeidsdeling, d.w.z. door prestatie- en behoefteschenking, hetgeen betekent dat het arbeidsloon niet meer bij de kostenberekening verschijnt.

            Wanneer op deze wijze de producten aan de associatiehandel zonder aanspraak op geldverzorging als kredietaflossing overgemaakt worden, rijst de vraag op welke wijze de behoeftevoorziening geregeld kan worden. Hiervoor moet de bankfunctie van de associaties inzetten. De banken geven consumptiegeld uit dat door de waren gedekt is die naar de associatiehandel toe stromen. Hierbij wordt op de geldtekens de looptijd van de gemiddelde gebruikstijd van een warenkorf aangegeven. Tijdens deze tijdspan blijft de koopgeldwaarde constant.

            Naar welke criteria wordt nu het koopgeld verdeeld? Hierbij vormt de basisformule de grondslag. Er moet echter een onderscheid gemaakt worden tussen een basis- en individuele behoefte, daar nivellering niet met een humanitair beschavingsprincipe verenigbaar is. De basisbehoefte moet binnen een relatief smal scala van variatiemogelijkheden voor alle mensen gelijk zijn. Ze is echter niet per aanspraak gerelateerd, maar per productie, d.w.z. afhankelijk van een goed functionerende, volledig arbeidsdelige economie. De basisbehoefte is de volgens de basisformule gemeten menswaardige bestaanszekerheid. Omdat deze gerelateerd is aan de opbrengst, moet ze variabel zijn. De basisbehoefte moet met de individuele behoefte d.w.z. de erkenning van het specifieke individuele aandeel van de prestatieschenking verhoogd worden. Deze erkenning kan men slechts gewaar worden, wanneer er interesse voor individuele eigenaardigheid en beoordelingsvermogen voor haar prestatie bestaat.  Terwijl de basisbehoefte direct door de banken uitgegeven kan worden, kan elke erkenning inhoudelijk alleen op grond van persoonlijke kennis geschieden. Van bijzondere betekenis is bij dit systeem de eliminering van de ver- en aankoop van mensen, d.w.z. van het zelfverzorgende loontrekken ten gunste van een door schenkingen en wederschenkingen functionerende samenleving.

            Hierbij zijn nog enkele belangrijke praktische opmerkingen te maken. Wellicht kan men er in een afzonderlijke associatiesector uitkomen met één muntsoort. Wellicht is het echter ook doelmatiger om koopgeldtekens met verschillende geldigheidsduur uit te geven. Tussen de verschillende associatiesectors zal dit eerder de regel zijn. De verschillende geldsoorten kunnen door middel van een valutacoëfficiënt tegen elkaar verrekend worden. Bij het huidige normale kassa-afrekensysteem zouden hier geen moeilijkheden ontstaan.

            Het koopgeld wordt na afloop van de geldigheid ervan bij de banken tegen nieuw uitgegeven geld met de geldende nominale en omloopwaarde omgewisseld. De aanpassing van de wisselkoers aan de productieverhoudingen zou een prijsstabiliserend effect hebben.

            Hierbij is vooral nog de volgende open vraag te overdenken. Wat gebeurt met de productiewinst dat boven de aflossing van het persoonlijke krediet uitstijgt? Hierdoor ontstaat natuurlijk een kredietsaldo van de producent bij de associatiebank. Het kan voor de persoonlijke behoefte van de producent gebruikt worden. Hierbij zou wellicht een gebruiksvergoeding moeten komen in plaats van de huidige belasting. Het overschot kan ook voor investeringen en innovatie gebruikt worden. Hierbij is in overweging te nemen dat in het gekarakteriseerde systeem de producent geen productiemiddelen koopt, die in elk geval eigendom van de associatie zijn. Met de genoemde overschotten kunnen daarom alleen gebruiksrechten voor productiemiddelen worden verkregen. Deze zijn dan echter geen persoonlijke kredieten, omdat ze uit overschotten door goed management behaald zijn. Ze moeten dus niet zoals de kredieten afgelost worden. De genoemde en eventueel de belasting vervangende vergoedingen worden gelegitimeerd door het feit dat de associatie middelen ter dekking van haar beheerskosten nodig heeft. Wellicht zouden deze echter ook alleen uit de handelswinsten gedekt kunnen worden. Een ander deel van het productieoverschot, dat boven de kredietaflossing uitstijgt, zou aan het vrije geestesleven uitgekeerd kunnen worden. Deze overdracht zou kosteloos moeten zijn, omdat hij verreweg de productiefste is. Het terugstromende koopgeld kan door de associatiebank weer met zijn looptijdrest uitgegeven worden. Als zijn geldigheidsduur op is, wordt het ingetrokken.

            Op de investeringen die uit de overschotten van de kredietaflossing gefinancierd worden, kan meer geld uitgegeven worden. Dit kan voor de verhoging van de basis- en individuele quota’s gebruikt worden.

            Bij het verstrekken van substantiële persoonlijke kredieten moet, zoals genoemd, de prijsregulatieve afweging van de waardevormende functies in acht worden genomen.

            Hiermee hoop ik een systeem met de volgende voordelen gekarakteriseerd te hebben:

            1. Het maakt een dynamisch geldwezen mogelijk door de overeenkomstige inrichting van associaties dat anders niet kan functioneren.

            2. Het is volledig in staat om te werken door de schenkings- en wederschenkingsachtige behoeftevoorziening.

            3. Het bewerkstelligt rechtvaardige prijzen door de afweging van de waardevormende functies.

            4. Het bewerkstelligt prijsstabiliteit door de omwisseling van koopgeld; het is dus anti-inflatoire.

            5. Het regelt de behoeftevoorziening volgens de basisformule bij gelijktijdige erkenning van de individuele prestatiefactor.

            6. Het sluit irreële en oneerlijke monetaire invloeden uit.

            7. Het zorgt voor de grootsmogelijke doeltreffendheid van de inzet van economische prestaties en voor de meest rechtvaardige verdeling van de prestatieresultaten.

            Het zou erop kunnen lijken alsof op deze wijze een aards paradijs geschapen zou kunnen worden. Een zwaarwegendere tegenwerping als deze tegen dit systeem zou niet gemaakt kunnen worden. Want zou het slechts geschikt zijn om de materiële welvaart en de beste bevrediging van onze lichamelijke behoeftes te bevorderen, dan zou het het grootste egoïsme veroorzaken. Het zou dan in strijd met zijn echte tendensen zijn eigen grondslagen ondermijnen en het daarboven opgetrokken gebouw tot instorten brengen.

            Intussen zou dit gevolg onvermijdelijk zijn, indien de tot nu toe door mij gegeven karakterisering reeds alle eigenschappen van een gezond economisch leven zou behelzen. Dit is echter niet het geval, veeleer behoeft de sociale organica van Rudolf Steiner, zoals ik reeds aan het begin van mijn uiteenzettingen benadrukte, de aanvulling van een spiritueel beschavingsprincipe. Ik herhaal Rudolf Steiner formulering:

            “Het inwijdingsprincipe moet weer beschavingsprincipe worden.”

            Ik sluit met de woorden van Novalis:

            “Er ligt een groot onderscheid in de manier waarop menselijke werkzaamheid wordt vergoed. Die werkzaamheid wordt op heel uiteenlopende wijzen vergoed en het is juist de kunst om de beste passende te kiezen, - zoals het de grootste zorg van de boer is om op zijn grond te verbouwen wat hem het meeste oplevert.”

            De grond voor het sociale leven zijn de menselijke lichamen en daarmee de gehele natuur. De vrucht waarmee deze grond bewerkt kan worden om het hoogste resultaat te geven is het vrije geestesleven. De bewerkingskunst die het meeste opbrengt en dus het effectiefste is, is die welke de menselijke individuatie, dus scheppende, waardevrije originaliteit voortbrengt als unieke verrijking van de geestelijke wereld.[1]

 

* * *

---

[1] De in het oorspronkelijke manuscript voorhanden teksten van de volgende passages beperken zich tot steekwoorden en weinig zinnen. De Duitse uitgever heeft getracht de gedachtegang van de voordracht op basis van de beschikbare originele tekstbrokken van Herbert Witzenmann voor de laatste alinea’s als volgt na te trekken: “In de ontstaansfase van de idee van de driegeleding van het sociale organisme (1919-1922) ging het er om voor een doorbraak van deze impuls te zorgen. Vandaag de dag heeft zich de situatie volledig veranderd. De driegeledingsidee in haar oorspronkelijke vorm door te voeren is niet meer denkbaar.
Noodzakelijk en denkbaar is echter de ontwikkeling van een spiritueel beschavingsprincipe, op basis waarvan nieuwe zinnige en zinstichtende prestatiegemeenschappen kunnen ontstaan. Deze gemeenschappen hebben een modelkarakter en zijn als ‘oasen van menselijkheid’ binnen het sociale organisme op te vatten als kiemcellen voor zijn gezondmaking. Daarmee kunnen de naar mijn overtuiging alleen tot hoop stemmende civilisatorische voorwaarden geschapen worden. Namelijk de voorwaarden voor een driegelede associatievorming als basis voor een dynamische geldordening.”

Aanhangsel: De Nieuwe Stelling van Amsterdam – Een sociaalorganisch beschavingsoffensief

Amsterdam, 11 mei 2009 – Op 28 mei vieren Robert Jan Kelder en vrienden van de Stichting Uitgeverij Willehalm Instituut in de Amstelkerk te Amsterdam Sint Willehalmsdag ter herdenking dat op die dag in 812 of 813 Willehalm, beschermheer van het Keltische graalchristendom en beschermheilige van de ridders, in Saint-Guilhem-le-désert te Zuid-Frankrijk gestorven is, c.q. zou zijn. Deze paladijn (zie afb.) van Karel de Grote en stichter van het oorspronkelijke Oranjehuis is de hoofdfiguur uit Wolfram von Eschenbachs gelijknamige epos. Met een vierdelige boekenpresentatie van ondergenoemde titels zal getracht worden aan te tonen dat deze eerste Frankische Willem van Oranje de zegsman van Wolfram voor diens graalverhaal Parzival is geweest en dat, in het licht van de door Rudolf Steiner (1861-1925) ontwikkelde antroposofie, de graalimpuls van het huidige tijdsgewricht gezien kan worden als de sociaalorganische vormgeving aan een rechtvaardige wereldeconomie voor het behoud van wereldvrede. Dit vredesinitiatief wil het Willehalm Instituut onder de noemer “De Nieuwe Stelling van Amsterdam” in stelling brengen als kandidaat voor het zog. Groeiprogramma 2009 van het Oranje Fonds, waarvan de huidige prins van Oranje de beschermheer en zijn vrouw prinses Máxima de beschermvrouwe is. Daarmee wil dit project de “oude” Stelling van Amsterdam, een stelsel van in de 19de/20ste eeuw breed aangelegde waterverdedigingswerken en forten rondom de hoofdstad, een nieuwe bestemming aanbieden.

Aan de hand van een heruitgave van het in 1994 uitgebracht boekje De rechtvaardige prijs – wereldeconomie als sociaalorganica en een nieuw vervolg daarop: Geldordening als bewustzijnskwestie – een nieuw financieel stelsel vereist een nieuw beschavingsprincipe zal getracht worden dit beschavingsoffensief te ontketenen. Beide publicaties zijn geschreven door industrieel, filosoof/antroposoof Herbert Witzenmann (1905-1988) en beogen een bijdrage te leveren aan de verheldering en mogelijke oplossing van de economische en financiële crisis, die in wezen een diepgravende beschavingscrisis is.

Willem van Oranje, Parzival en de Graal – Wolfram von Eschenbach als historicus van Werner Greub (1909 – 1997) werd al eerder in twee aparte delen uitgebracht: Deel I, “Willehalm-Kyot” werd één week voor het huwelijk van kroonprins Willem-Alexander en Máxima Zorreguita in 2002 als een huwelijksgeschenk aan het bruidspaar (in absentia) in de Oude Kerk te Amsterdam feestelijk gepresenteerd. Deel II, “Parzival” verscheen in 2008 met een voorwoord van de uitgever “Graaloorlog om het Goetheanum”. Beide geheel nieuw bewerkte delen zijn nu eindelijk vereend.

De Gouden Tip – de verstrengeling van onder- en bovenwereld en de moord op G. J. Heijn is een autobiografische liefdes- en misdaadroman van voormalige contra-inlichtingen agent en 10de dan karatemeester Slobodan Mitric. Hoewel verschenen in oktober 2008, is het nog niet publiekelijk gelanceerd. Eén van de vele verassende zo niet verbluffende lagen van dit rijk geïllustreerde boek van 512 blz. vertelt over de voordrachten die Robert Jan Kelder in zijn tijdelijk onderdak in een woonwagen achter Artis in Amsterdam in 1987 over Willehalms rol in het graalverhaal Parzival en over de graalimpuls van de 20ste eeuw heeft gehouden. De hoofdmoot is echter het spannende en schokkende feitenrelaas hoe de hoofdpersoon, ene “Dr. Troublemaker” (een pseudoniem voor de auteur), in die tijd een staatsgreep én de ontvoering en moord op de kroonprins wist te verijdelen, maar door tegenwerking van de autoriteiten niet de ontvoering van de ongelukkige “vervanger” van de kroonprins: G. J. Heijn, een opmerkelijk wapenfeit wat hem tot nu toe geheel niet in dank is afgenomen… De laatste van de 11 bijlagen van dit boek, waaronder een Open Brief aan Hank Heijn en een Open Brief aan Koningin Beatrix, is de inleiding van Herbert Witzenmann op de reeks “Sociaalesthetische Studies als arbeidsmateriaal ter spiritualisering van het beschavingsprincipe”, onder de passende titel Het scheppen van een bovenwereld.

De bijeenkomst vindt plaats op 28 mei 2009 van 20.00 uur tot 22.30 uur in de Amstelkerk, Amstelveld 10, 1017 JD Amsterdam. De entree is €7 (nodige reductie €5). Informatie: info@willehalm.nl/ Zie ook: www.willehalm.nl en www.stadsherstel.nl

Update: Zoals reeds aangegeven, vond deze bijeenkomst in de Amstelkerk met de presentatie van de vier genoemde publicaties, ondanks wijdverspreide aankondigingen, persberichten, uitnodigingen en posters in de Amsterdams binnenstad, onder zeer geringe belangstelling van pers en publiek plaats. Tot overmaat van ramp was bij de video-opname de microfoon niet ingeschakeld.